Croatiae auctorum Latinorum bibliographia: persona dellabellad1e360

CroALa, 2017-11-21+01:00.

Persona dellabellad1e360

Della Bella, Ardelio 1728

DELLA BELLA, Ardelio, leksikograf (Foggia, Italija, 14. II. 1655 — Split, 3. XII. 1737). Talijanskoga je podrijetla, starinom iz Firence (odatle mu nadimak Fiorentin). Filozofski trijenij završio u Napulju, gdje je slušao oba prava. U Isusovački red stupio 1677. Nakon novicijata 1677–79. učio govorništvo. U Dubrovniku boravio prvi put 1681–84, radeći kao profesor u Isusovačkom kolegiju i propovijedajući u dubrovačkoj stolnici. Zatim studirao teologiju na Gregoriani u Rimu (1684–88). Nakon dvaju kraćih boravaka u Dubrovniku (1688/89. i 1690/91), bio profesor filozofije u Perugi (1691–94). Na svoju izričitu želju vratio se 1694. u Dubrovnik, gdje se bavio misionarskim radom do 1696. Od 1696. do 1702. rektor je u dubrovačkomu Isusovačkom kolegiju. U tom razdoblju propovijeda na hrvatskom jeziku u dubrovačkoj stolnici i na sastancima bratovštine Dobre smrti. God. 1702. premješten je u Firencu, gdje godinu dana predaje skolastičku teologiju. Na zahtjev splitskog nadbiskupa S. Cosmija i Dubrovačke Republike poslan je već ujesen 1703. ponovno u Dalmaciju. Od tada do kraja života djeluje kao misionar i propovjednik u Dalmaciji i Dubrovačkoj Republici. Utemeljitelj je isusovačke rezidencije u Splitu. U misionarskom i propovjedničkom radu služio se hrvatskim jezikom. Zbirku njegovih propovijedi Razgovori i pripovidanja izdao je gotovo 70 godina nakon Della Belline smrti splitski kanonik M. Čulić, hoteći pokazati »čistoću i lipost slovinskoga našeg jezika«. Djelo je objavljeno u Mlecima bez oznake godine, no iz Čulićeva se predgovora razabire da je to bilo vjerojatno 1805, što su kao godinu tiskanja prihvatili I. Kukuljević Sakcinski, P. J. Šafarík, M. Vanino i dr. Della Bellin boravak u Dalmaciji ostavio je znatna traga u hrvatskoj kulturi, napose leksikografiji. Na poticaj splitskog nadbiskupa Cosmija, a za potrebe isusovačkih misionara što ih je Rim slao u naše krajeve, D. je 1718. sastavio talijansko-latinsko-hrvatski rječnik Dizionario italiano, latino, illirico (Venecija 1728) s uputama za čitanje, pisanje i naglašavanje hrvatskih riječi i kratkom gramatikom hrvatskog jezika, pisanom talijanski (Istruzioni grammaticali della lingua Illirica) te latinsko-talijanskim kazalom na kraju. Prikupljajući građu za rječnik, D. se služio tiskanim i rukopisnim djelima hrvatskih pisaca XVI. i XVII. st., primjerima iz živoga govora i narodnim umotvorinama. Della Bellin rječnik jedan je od najboljih starih rječnika s dokumentiranom leksikografskom građom. Osim dubrovačkih, štokavskih, donosi primjere i iz djela čakavskih pisaca (primjerice P. Hektorovića). Drugo izdanje rječnika, izišlo u Dubrovniku 1785. u dva sveska, priredio je i nadopunio dubrovački kanonik P. Bašić ispravivši neke pogreške, no izostavivši latinsko-talijansko kazalo i cijeli završni fonetski dio gramatike. Nasljednici Della Belle obilato su se koristili tom rječničkom građom, posebice J. Stulli (Stulić) i J. Voltić te V. Stefanović Karadžić pri izradbi Srpskog rječnika. Della Bellina hrvatska gramatika utemeljena je posve na Kašićevoj. Objavljena je i u drugomu izdanju njegova rječnika te tiskana kao posebna knjiga 1837. u Dubrovniku, služeći godinama kao školski udžbenik u Hrvatskoj. DJELA: Dizionario italiano, latino, illirico, Cui si premettono alcuni Avvertimenti per iscrivere, e con facilità maggiore leggere le Voci Illiriche, scritte con Caratteri Italiani, Ed anche una breve Grammatica per apprendere con proprietà la Lingua Illirica, Con in fine l’indice Latino-Italicus. Venezia, Presso Cristoforo Zanne, 1728. — Dizionario italiano-latino-illirico, A cui si premettono alcune brevi Istruzioni Grammaticali, necessarie per apprendere la Lingua e l’Ortografia Illirica. Prima edizione ragusea Ricorretta nell’ Ortografia Illirica ed Italiana, e da moltissimi altri errori emendata; arricchita di termini propri delle Scienze e delle Arti; e di nuove Frasi, di Proverbi, di Modi di dire; e notabilmente accresciuta de’nomi di Regni, di Città, di Provincie, di Fiumi, di Monti, di Mari ec. delle Piante, dell’Erbe, de’ Fiori ec. degli Animali, degli Uccelli ec. nella prima Edizione mancanti, 1–2. Ragusa, C. A. Occhi, 1785. — Razgovori i pripovidagna oza Ardelia Della Bella fiorentina Druscbe Isvsove, data na svitlost od Pripostovanoga d. Mattia Ciulichia, Kanunika Spliske Zarkve Poglavite, i Parvostolne Dalmazie, i sve Croazie. U Mletci (1805). — Principi elementari della grammatica illirica premessi al Dizionario italiano-latino-illirico, ... ed ora di nuovo pubblicati. Ragusa 1837. LIT.: D. Farlati: Illyricum sacrum, 3. Venetiis 1765, 522. — Š. Ljubić: Dizionario biografico degli uomini illustri della Dalmazia. Vienna—Zara 1856, 90–91. — V. Adamović: Gradja za istoriju dubrovačke pedagogije, 1. Zagreb 1885, 75–76. — G. L. Camelli: Breve ragguaglio della vita del P. Ardelio Della Bella d. C. d. G. missionario della Dalmazia. Modena 1888. — S. Bosanac: Ocjena Dellabelline gramatike. Nastavni vjesnik, 9(1901) str. 529–561. — V. Dukat: Dubrovačko izdanje Dellabellina »Dizionarija«. Rad JAZU, 1929, 237, str. 235–272. — Isti: Katančićeva kritika Dellabellina rječnika. Zbornik iz dubrovačke prošlosti Milanu Rešetaru o 70-godišnjici života. Dubrovnik 1931, 473–475. — T. Maretić: Pregled srpskohrvatske gramatičke terminologije XVII, XVIII i XIX vijeka. Rad JAZU, 1932, 243, str. 13–90. — M. Vanino: Misijska izvješća XVII i XVIII vijeka. Vrela i prinosi, 1933, 2, str. 96–102. — A. Belas: 200 godišnjica smrti oca Ardelia Dellabella. Jadranski dnevnik, 4(1937) 281, str. 2–3. — Š. P. Capitozzi i Đ. Bašić: Ljetopis dubrovačkoga kolegija, 1559–1764. Vrela i prinosi, 1937, br. 7. — M. Vanino: Ardelio Della Bella vjersko-prosvjetni radnik dalmatinske Hrvatske. Život (Sarajevo—Zagreb), 18(1937) 7, str. 311–320. — Isti: Hrvatski Bourdaloue. Ibid., 8, str. 363–374. — J. Jurjević: Kulturni i književni rad dvojice Isusovaca u Dalmaciji. Jadranski dnevnik, 5(1938) 113, str. 4. — G. Marotti: Il gesuita Ardelio Della Bella, il francescano Gioacchino Stulli e i loro vocabolari. Sanctus Blasius, 1940, III/7–9, str. 51–52, 60–61, 66–68. — M. Vanino: O prihodima dubrovačkog kolegija. Vrela i prinosi, 1940, 11, str. 93–95. — Isti: Lovro Camelli i njegova povijest pučkih misija u mletačkoj Dalmaciji 1703–1762. Ibid., 1941, 12, str. 87–192. — F. Galinec: Isusovac Ardelio Della Bella i Vuk Stefanović Karadžić. Ibid., 1944, posebno izd., br. 3. — A. Cronia: Contributo alla grammatologia serbo-croata. Ricerche slavistiche (Roma), 1952, 1, str. 22–37. — C. A. Van Den Berk: Ya-t-il un substrat čakavien dans le dialecte de Dubrovnik? Mouton 1959. — Z. Vince: Putovima hrvatskoga književnog jezika. Zagreb 1978. — R. Katičić: Gramatika Bartola Kašića. Rad JAZU, 1981, 388, str. 95–96. — J. Antolović: Otac Ardelio Della Bella (1655–1737), apostol Dalmacije — uz 250. obljetnicu smrti. Obnovljeni život, 42(1987) 6, str. 508–525; 43(1988) 1, str. 60–71. — N. Sironić-Bonefačić: Fonti del lessico nel Dizionario italiano, latino, illirico di Ardelio Della Bella. Studia Romanica et Anglica Zagrabiensia, 34(1989) str. 177–185. — Ista: Literarni citati u prvom izdanju rječnika »Dizionario italiano, latino, illirico« Ardelija Della Belle s osobitim osvrtom na citate iz Gundulićeva »Osmana«. Croatica, 31–32(1989) str. 72–109. — Isusovac Ardelio Della Bella (1655–1737) (zbornik radova). Split—Zagreb 1990. Nives Sironić-Bonefačić (1993) HBL Nives Sironić-Bonefačić (1993)

ID

Auctoritas VIAF: 50031504

Opera

Numero: 2

opusid21954063 Dizionario italiano, latino, illirico cui si premettono alcuni avvertimenti per iscrivere e con facilita maggiore leggere le voci illiriche scritte con caratteri italiani, ed anche una breve grammatica per apprendere ... la lingua illirica
opusid21954149 Dizionario italiano-latino-illirico a cui si premettono alcune brevi instruzioni grammaticali necessarie per apprendere la lingua e l'ortografia illirica edition: 1-a ed. Ragusea